De heer Koffeman (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. Het is verheugend dat een voormalige Klimaatminister het geschopt heeft tot minister-president. Onze complimenten daarvoor. Het kan wél. Maar tegelijkertijd wil ik in herinnering roepen dat we enkele jaren geleden een constructief gesprek hadden met Klimaatminister Jetten over een in dit huis aangenomen motie over het stoppen van subsidies voor houtige biomassa en een motie over het voorkomen van vogelsterfte bij windmolenparken. Voor het eerst in jaren hadden we te maken met een minister die bereid was knopen door te hakken en die klimaat net zo belangrijk leek te vinden als de Partij voor de Dieren. Dat gaf hoop.
In het regeerakkoord zien we daar helaas weinig van terug. De tandem D66, VVD en CDA is zorgelijk voor iedereen die begaan is met de toeslagenaffaire, de woningcrisis en de leugens over nareizigers. De VVD heeft weinig op met klimaat of dierenleed en heeft overduidelijk haar neoliberale stempel op dit regeerakkoord gedrukt: geen verhoging van de winst op vermogensbelasting, het openen van Lelystad Airport en een keihard asielbeleid. Het sociaal-progressieve geluid dat D66 tijdens de campagne liet horen — “het kan wél” — heeft in dit akkoord plaatsgemaakt voor “het kan niet, of hooguit een beetje”. Een verbod op reclame voor onlinegokken, sociale media pas toegankelijk vanaf 15 jaar en gratis schoolfruit zijn mooie maatregelen, maar ze vallen in het niet bij wat echt nodig is.
Voorzitter. Samenwerken met de oppositie is essentieel voor een minderheidskabinet. De premier steekt zijn hand uit naar de oppositie, maar wat mijn fractie betreft zijn er stevige hervormingen in de plannen nodig. Moeilijke maatregelen worden op de lange baan geschoven en de zwakste schouders dragen de zwaarste lasten.
De financiële paragraaf, die kort na de bordesfoto al achterhaald was, laat duidelijk zien in welke omstandigheden we verkeren. De aanval op Iran heeft de wereldeconomie op zijn kop gezet en maakt pijnlijk duidelijk hoezeer Nederland afhankelijk is van fossiele grondstoffen. De energietransitie moest van vorige kabinetten vooral haalbaar en betaalbaar zijn. Vervuilende en energievretende fabrieken mochten zelf met duurzaamheidsplannen komen — maar die kwamen er niet — en de Green Deal werd met steun van Nederland afgezwakt. Nederland liet na grote stappen te zetten voor hernieuwbare energie, en de gevolgen daarvan leidden niet tot rust in de portemonnee, zoals beloofd door de VVD. Zelfs als de Straat van Hormuz weer opengaat voor olietankers zal autorijden, je huis verwarmen of douchen voor veel huishoudens de komende jaren onbetaalbaar worden.
Voorzitter. De klimaatcrisis is verdwenen uit het publieke en politieke debat. “Haalbaar en betaalbaar” is vervangen door “realistisch”. “Defensie” is het nieuwe toverwoord. Waar in de afgelopen jaren nergens extra geld voor was — niet voor onderwijs, niet voor het bevriezen van de huren, niet voor het compenseren van studenten en niet voor het afschaffen van de btw op groente en fruit — blijkt het nu geen probleem om miljarden extra te steken in oorlogsvoorbereiding, oplopend tot 19 miljard euro extra per jaar in 2035. Dat geld moet ergens vandaan komen. Het kabinet maakt daarin keuzes die voor mijn fractie onverteerbaar zijn.
De grootste klappen vallen bij de sociale voorzieningen en de zorg. Werklozen, arbeidsongeschikten en mensen met een ernstige handicap moeten de financiële gaten dichten die buiten hun schuld zijn ontstaan. Daar is niets sociaals of fatsoenlijks aan. Een oorlogsbelasting, die gepresenteerd wordt als een vrijheidsbijdrage, moet vanaf 2028 ongeveer 5,1 miljard euro opleveren. Het grootste deel daarvan, 3,4 miljard euro, wordt opgehaald bij de burgers. Vrijheid blijkt duurder voor een vuilnisophaler dan voor een Tweede Kamerlid of een chirurg, terwijl talloze adviesraden vroegen om de belasting op vermogen te verhogen in plaats van de belasting op arbeid. Het vullen van deze extra belastingpot via de arbeidsongeschiktheidsheffing van bedrijven is voor mijn fractie ongehoord. Hoe rechtvaardigt het kabinet zo’n maatregel?
Voorzitter. De kloof tussen arm en rijk wordt opnieuw groter. Hoe rechtvaardigt de minister-president dit? Het is mooi om de instituties van de rechtsstaat te versterken, maar als het sociaal weefsel voor de samenleving steeds zwakker wordt, lijkt dat dweilen met de kraan open. Graag een reactie.
Voorzitter. Laten we duidelijk benoemen wat het pompen van miljarden euro’s extra in defensie betekent. Het betekent geld steken in oorlog, om mens en dier te doden en om natuur, cultureel erfgoed en de huizen van onschuldige burgers te vernietigen. Het betekent bijdragen aan een wapenwedloop en het ondermijnen van klimaatambities. Waar is de aandacht voor diplomatie en voor de-escalatie? En waarom investeren we in peperdure tanks als de huidige oorlogsvoering vooral gebeurt via drones en sabotageaanvallen? Graag een reactie van de minister. Waar is de brede welvaart gebleven? Veiligheid is meer dan de afwezigheid van een vijandelijke mogendheid. Het is schone lucht, toegang tot gezond voedsel, betaalbaar onderwijs en zorg en aandacht voor de volgende generaties. Kan de premier daarop reflecteren?
Voorzitter. Dan landbouw en natuur. Aan de slag! Of toch niet? Het stikstoffonds van 20 miljard is terug, maar verder lijkt het de echo van BBB. De ambitie om de stikstofdoelen van 2030 te halen, wordt losgelaten. Waar halvering de afspraak was, vindt het kabinet 25% tot 35% nu ook prima. Wat is er nog over van de stelling van de leider van D66 uit januari 2025 dat de veestapel gehalveerd moet worden? Is dat niet langer nodig? En als dat niet langer nodig is, wat is daar dan de oorzaak van? Wat is er veranderd om die stelling te verlaten?
Voorzitter. De kritische depositiewaarde wordt losgelaten, in strijd met het advies van de Raad van State. Peperdure stoppersregelingen blijven vrijwillig, terwijl het niet de grootste vervuilers zijn die daarvan gebruikmaken. Opnieuw zien we uitvluchten in luchtwassers, koeientoiletten en eiwitarm veevoer. Hoe denkt het kabinet Nederland op deze manier van het stikstofslot te halen? We horen het graag.
Voorzitter. De dieren vinden we in het kabinetsplan terug onder het kopje overig. De partij die het ooit met de Partij voor de Dieren eens was dat er in dit land veel te veel dieren een miserabel leven leiden in de vee-industrie, laat diezelfde dieren nu in de steek. Alleen met de maatregel van het afromen van dierrechten — niet te verwarren met dierenrechten, want dierrechten betekent hoeveel dieren je mag exploiteren — dus met het afromen van dierrechten van geiten en kalveren, redden we het niet. Het convenant Dierwaardige veehouderij is een doekje voor het bloeden. Concrete plannen om het leven van honderden miljoenen kippen, koeien, varkens en geiten in Nederland beter te maken, ontbreken. Waar blijft de handhaving van het verbod op het knippen van staarten bij biggen? Krijgt de NVWA eindelijk meer geld om misstanden aan te pakken? En wat zijn de plannen voor pandemische paraatheid? Graag een reactie van de minister.
Voorzitter. We lezen dat dit kabinet bindende afspraken wil maken met glastuinbouw, akkerbouw en ketenpartners om het gebruik van landbouwgif fors te beperken. Wordt daarbij alleen gekeken naar de milieubelasting of ook naar gezondheidsschade? Hoe kijkt het kabinet aan tegen het voorzorgsbeginsel? Graag een reactie.
Voorzitter. Het kabinet wil natuurgebieden met elkaar gaan verbinden. Daar zijn wij blij mee, maar tegelijkertijd moeten er oefenterreinen en legerkazernes in diezelfde natuurgebieden komen. Hoe ziet de minister-president dit? En hoe gaat de minister van Defensie om met de kritiek van de Raad van State op de Wet op de defensiegereedheid in dit kader? Graag een reactie.
Voorzitter. De uitstoot van de industrie is nauwelijks gedaald. Vrijwillige afspraken werken niet. Ook nu worden harde keuzes uitgesteld. De afschaffing van de CO2-heffing en het voortzetten van fossiele subsidies spreken boekdelen. De Wetenschappelijke Klimaatraad adviseert het kabinet keuzes te maken en daarbij breder te kijken dan naar economische waarden alleen. Ook de effecten op natuur, milieu en volksgezondheid zouden bij die keuze betrokken moeten worden. Zo bezien zouden Tata Steel en kunstmestfabriek Yara dicht moeten. Kan de minister daarop reageren?
Voorzitter. Bezuinigen op ontwikkelingshulp of ontwikkelingssamenwerking maakt de wereld onveiliger en zorgt uiteindelijk voor meer vluchtelingen en asielzoekers. Toch kiest het kabinet ervoor om de koppeling tussen ontwikkelingssamenwerkingsgelden en het bruto nationaal inkomen niet te herstellen, ondanks aangenomen moties in de Eerste Kamer en in de Tweede Kamer. Kan de minister-president daarop reflecteren? Waarom wil Nederland wel voldoen aan de NAVO-norm, maar niet aan de OESO-norm van 0,7% steun voor de allerarmsten?
Voorzitter. Klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en dierenleed vragen om daadkracht, maar het kabinet kiest voor uitstel en halve maatregelen ten koste van natuur, dieren en toekomstige generaties. Extra schrijnend vinden wij dat de miljarden voor Defensie bij lage inkomens worden opgehaald, terwijl een grote maatschappelijke discussie over het nut van die miljarden ontbreekt. Onze deur staat open, maar dan vooral voor de heer Jetten zoals we hem als Klimaatminister kenden. Onze deur staat niet open voor militarisering en uitstelgedrag bij de verbetering van de positie van dieren, natuur en milieu.
Voorts zijn wij van mening dat er een einde moet komen aan de bio-industrie.
Dank u wel.
2e termijn:
De heer Koffeman (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. Ik dank de minister-president hartelijk voor de beantwoording van de vragen. Ik heb niet een antwoord op al mijn vragen gehoord. Ik heb bijvoorbeeld geen antwoord gehoord op mijn vraag of de vrijheidsbijdrage, die wij beleven als een oorlogsbelasting, houtsnijdt in een tijdperk waarin oorlogsvoering aan ernstige verandering onderhevig is. David Petraeus, oud-commandant van de coalitietroepen in Irak en Afghanistan, zegt dat we de pantserbataljons zouden moeten afschaffen en zouden moeten vervangen door dronebataljons. Hij zegt niet dat we dronebataljons moeten toevoegen aan de pantserbataljons, maar dat we pantserbataljons moeten afschaffen. Dat zal toch zeker consequenties moeten hebben voor de Defensiebegroting. Ik kan me zeker voorstellen dat de minister-president daar niet meteen de consequenties van kan schetsen, maar misschien kunnen we een brief krijgen over de consequenties voor de NAVO-norm en de vrijheidsbijdrage als oorlogsvoering zo anders wordt.
De tweede opmerking die ik zou willen maken, en die ik ook in de eerste termijn gemaakt heb, is dat ik het dapper vind dat de minister-president op bezoek gaat bij iemand die heeft gezegd dat hij morgen een beschaving totaal weg gaat bombarderen. Dat is zijn voorspelling. Hij zegt: ik hoop niet dat het gebeurt, maar ik denk wel dat het gaat gebeuren. Je moet stevig in je schoenen staan om daarheen te gaan, maar mijn vraag aan de minister-president is: is het dan verstandig om een koninklijk paar, dat een symboolfunctie heeft, mee te nemen naar iemand die zulke uitspraken doet? Over het dreigen met het bombarderen van burgerdoelen zegt professor Marten Zwanenburg: het dreigen met een aanval op burgerdoelen om een bevolking angst aan te jagen, is op zichzelf al een oorlogsmisdrijf. Ik vraag me af of het verstandig is om iemand die zich dus nu al schuldig maakt aan oorlogsmisdrijven, te gaan bezoeken en in het kielzog ook de koninklijke familie daaraan bloot te stellen.
Omdat het zo kort dag is — tussen deze laatste vergadering en het bezoek zitten geen andere vergaderingen meer wat de Eerste Kamer betreft — zou ik willen weten of er ook een plan B is. Het is toch wel belangrijk om niet alleen over de pomphouders in de grensstreek te debatteren. De consequenties van het kapotbombarderen naar het stenen tijdperk van de leveranciers van al die pomphouders lijken me minstens zo essentieel. Dus: is er een plan B en kan de minister-president dat plan B aan ons schetsen? Op het moment dat hij zegt “een plan B is helemaal niet nodig, want ik neem het niet serieus”, kan je zeggen: oké, zeg dat dan met zoveel woorden, “ik neem de president van de Verenigde Staten niet serieus”. Maar als hij hem wel serieus neemt, moet het ook serieuze consequenties hebben, zou ik zeggen.
De voorzitter:
Dank u wel. Een korte interruptie van de heer Van Hattem.
De heer Van Hattem (PVV):
Ik wil toch iets niet onbesproken laten, want de heer Koffeman heeft het erover dat president Trump van de Verenigde Staten, een bevriend staatshoofd, oorlogsmisdaden pleegt. “Dat hij zich schuldig maakt aan oorlogsmisdaden”, zei hij letterlijk.
De heer Koffeman (PvdD):
Ik heb “oorlogsmisdrijven” gezegd.
De heer Van Hattem (PVV):
Oorlogsmisdrijven, goed, maar “dat hij zich schuldig maakt”. Of iemand zich schuldig maakt, bepaalt niet de heer Koffeman of deze Kamer, maar dat bepaalt een rechter. Kan de heer Koffeman aangeven waarom hij het zich toe-eigent om een bevriend staatshoofd van oorlogsmisdrijven te beschuldigen?
De heer Koffeman (PvdD):
Hartelijk dank voor de vraag, want daar wil ik graag een toelichting op geven. Het Internationaal Strafhof is niet erkend door deze president. Je kan je ook afvragen hoelang iemand een bevriend staatshoofd kan blijven en welke uitlatingen hij moet doen om dat niet meer te zijn. Maar ik heb net gezegd dat er een hoogleraar is die gezegd heeft dat het bedreigen van de burgerbevolking met bombardementen op burgerdoelen op zichzelf een oorlogsmisdrijf is. Op het moment dat u zegt dat u daar ernstig aan twijfelt, moet u misschien in gesprek gaan met die hoogleraar, maar ik neem het vooralsnog maar serieus.
De voorzitter:
Tot slot, de heer Van Hattem.
De heer Van Hattem (PVV):
Er wordt hier gesproken over burgers en burgerdoelen, maar we hebben het hier over een regime dat wordt aangevallen, een barbaars regime dat van zichzelf al barbaarser is dan het stenen tijdperk ooit heeft kunnen zijn. Er is nog geen aanval geweest, dus dan vraag ik me af hoe de heer Koffeman nu al kan zeggen dat hij zich schuldig maakt, want “schuldig” is een oordeel …
De heer Koffeman (PvdD):
Nee.
De heer Van Hattem (PVV):
U heeft gezegd: schuldig aan oorlogsmisdrijven. Dan wordt er een uitspraak van een hoogleraar bij gehaald. Dat is geen uitspraak van een rechter.
De voorzitter:
Tot slot, de heer Koffeman.
De heer Koffeman (PvdD):
De rechterlijke macht wordt in dit geval niet erkend door deze president. Bovendien is het zo dat het schuldig zijn aan een oorlogsmisdrijf in dit geval het bedreigen van de burgerbevolking is, dus niet het bombarderen van de burgerbevolking maar het bedreigen van de burgerbevolking. Ik denk dat daar geen misverstand over kan bestaan.
